BBC xabariga ko'ra, Buyuk Britaniyaning turli supermarketlari tomonidan sotiladigan "italyancha" pomidor pyuresi tarkibida Xitoyda majburiy mehnatdan foydalanib yetishtirilgan va terilgan pomidorlar bor ko'rinadi.
BBC Jahon Xizmati tomonidan buyurtma qilingan sinovlar shuni ko'rsatdiki, jami 17 ta mahsulot, ularning aksariyati Buyuk Britaniya va Germaniya chakana savdo do'konlarida sotiladigan o'z brendlari tomonidan ishlab chiqarilgan bo'lib, tarkibida xitoy pomidorlari bo'lishi mumkin.
Ba'zilarining nomida, masalan, Tesco'ning "Italiya pomidor pyuresi"da "Italiya" so'zi bor, boshqalari esa ta'rifida "Italiya" so'zini ishlatadilar, masalan, Asda'ning "pyuresi bilan yetishtirilgan italyan pomidorlari" ni o'z ichiga olgan qo'shaloq konsentrati va o'zini "Italiya pomidor pyuresi" deb ta'riflaydigan Waitrose'ning "Essential Pomidor Pyuresi" ni.
BBC Jahon Xizmati mahsulotlarini sinovdan o'tkazgan supermarketlar bu topilmalarga qarshi.
Xitoyda pomidorlarning aksariyati Shinjon mintaqasidan keladi, u yerda ularning ishlab chiqarilishi uyg'urlar va boshqa asosan musulmon ozchiliklar tomonidan majburiy mehnat bilan bog'liq.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) Xitoy davlatini ushbu ozchiliklarni qiynoqqa solish va ularga nisbatan zo'ravonlikda ayblamoqda, Xitoy ularni xavfsizlikka tahdid deb biladi. Xitoy odamlarni pomidor sanoatida ishlashga majburlayotganini rad etadi va ishchilarining huquqlari qonun bilan himoyalanganini aytadi. BBC xabariga ko'ra, Xitoy BMT hisoboti "dezinformatsiya va yolg'on"ga asoslanganini aytmoqda.
Xitoy dunyodagi pomidorlarning uchdan bir qismini ishlab chiqaradi, Shinjonning shimoli-g'arbiy mintaqasi esa bu ekinni yetishtirish uchun ideal iqlim sifatida tan olingan. Biroq, Shinjon 2017-yildan beri ommaviy hibsga olishlar kabi inson huquqlari buzilgani haqidagi xabarlar tufayli global miqyosda ham tanqidga uchragan.
Inson huquqlari tashkilotlarining ma'lumotlariga ko'ra, Xitoy "qayta tarbiyalash lagerlari" deb ta'riflaydigan joylarda bir milliondan ortiq uyg'ur hibsga olingan. Ba'zi mahbuslar, jumladan, Shinjonning pomidor dalalarida majburiy mehnatga tortilgani haqida da'volar paydo bo'ldi.
BBC yaqinda mintaqada so'nggi 16 yil ichida pomidor yetishtirishda majburiy mehnatga duch kelgani yoki guvohi bo'lgan 14 kishi bilan suhbatlashdi. Taxallus ostida gapirgan sobiq mahbuslardan biri ishchilardan 650 kg gacha bo'lgan kunlik me'yorni bajarish talab qilinishini, bajarmaganlar esa jazolanishini da'vo qildi.
BBC shunday dedi: “Bu maʼlumotlarni tekshirish qiyin, ammo ular izchil va BMTning 2022-yilgi hisobotida Shinjondagi hibsxonalarda qiynoq va majburiy mehnat haqida xabar berilgan dalillarni aks ettiradi”.
BBC butun dunyo bo'ylab yetkazib berish ma'lumotlarini birlashtirib, Shinjon pomidorlarining aksariyati Yevropaga qanday qilib - Qozog'iston, Ozarbayjon va Gruziya orqali poezdda, u yerdan Italiyaga jo'natilishini aniqladi.
Tesco va Rewe kabi ba'zi chakana sotuvchilar yetkazib berishni to'xtatib qo'yish yoki mahsulotlarni qaytarib olish bilan javob berishdi, boshqalari, jumladan, Waitrose, Morrisons va Edeka, topilmalarga e'tiroz bildirishdi va o'zlarining sinovlarini o'tkazishdi, bu esa da'volarga zid edi. Lidl 2023-yilda Germaniyada ta'minot muammolari tufayli qisqa vaqt ichida sotilgan mahsulotda xitoy pomidorlaridan foydalanilganini tasdiqladi.
Italiyaning yirik pomidor qayta ishlash kompaniyasi Antonio Petti ning yetkazib berish amaliyoti haqida savollar tug'ildi. Yuk tashish yozuvlariga ko'ra, kompaniya 2020 va 2023 yillar oralig'ida Xinjiang Guannong va uning sho''ba korxonalaridan 36 million kg dan ortiq tomat pastasini olgan. Xinjiang Guannong dunyodagi pomidorlarning katta qismini ishlab chiqaradigan Xitoyning yirik yetkazib beruvchisidir.
2021-yilda Petti guruhining fabrikalaridan birida firibgarlikda gumon qilinib, Italiya harbiy politsiyasi tomonidan reyd uyushtirildi – Italiya matbuoti xitoylik va boshqa xorijiy pomidorlar italyancha deb ko'rsatib yuborilgani haqida xabar berdi. Reyddan bir yil o'tgach, ish suddan tashqari hal qilindi.
Petti fabrikasiga yashirin tashrifi chogʻida BBC muxbiri 2023-yil avgust oyida Shinjon Guannongdan tomat pastasi solingan deb belgilangan bochkalarni aks ettiruvchi videolavhani suratga oldi. Petti Shinjon Guannongdan soʻnggi xaridlarni rad etdi va oxirgi buyurtmasi 2020-yilda boʻlganini aytdi. Kompaniya Shinjon Guannong bilan aloqalari boʻlgan Bazhou Red Fruitdan tomat pastasini sotib olganini tan oldi, ammo Xitoy pomidor mahsulotlarini import qilishni toʻxtatishini va taʼminot zanjiri monitoringini kuchaytirishini aytdi.
Petti vakili BBCga bergan intervyusida ushbu firma "majburiy mehnat bilan shug'ullanmagan"ligini aytdi. Biroq, tergov Bazhou Red Fruit kompaniyasining Xinjiang Guannong bilan telefon raqamiga ega ekanligini va boshqa dalillar, jumladan, Bazhou uning qobiq kompaniyasi ekanligini ko'rsatuvchi yuk tashish ma'lumotlari tahlili aniqladi.
Petti vakili qo'shimcha qildi: "Kelajakda biz Xitoydan pomidor mahsulotlarini import qilmaymiz va inson va ishchilar huquqlariga rioya qilinishini ta'minlash uchun yetkazib beruvchilar ustidan monitoringni kuchaytiramiz".
AQSh Shinjonning barcha eksportini taqiqlash uchun qat'iy qonunchilikni joriy etdi, Yevropa va Buyuk Britaniya esa yumshoqroq yondashuvni qo'lladi, bu esa kompaniyalarga majburiy mehnat ta'minot zanjirlarida ishlatilmasligini ta'minlash uchun o'zini o'zi boshqarish imkonini berdi.
Ushbu topilmalar kuchli kuzatuv tizimlarining muhimligini va global ta'minot zanjirlarida shaffoflikni saqlashdagi qiyinchiliklarni ta'kidlaydi. Yevropa Ittifoqi ta'minot zanjirlarida majburiy mehnatga nisbatan qat'iyroq qoidalarni joriy etishi bilan Buyuk Britaniyaning o'zini o'zi boshqarishga tayanishi tobora ko'proq tekshiruvga duch kelishi mumkin.
Joylashtirilgan vaqt: 2025-yil 5-noyabr